Spellen die mensen spelen

Sommige gesprekken lijken steeds op dezelfde manier te eindigen. Iemand vraagt hulp, verwerpt elk voorstel en voelt zich daarna niet begrepen. Of een praktisch meningsverschil verandert telkens in een discussie over wie altijd tekortschiet. In Games People Play onderzoekt Eric Berne zulke terugkerende interactiepatronen. Hij gebruikt daarvoor de taal van de transactionele analyse.

Het woord spel betekent hier geen onschuldig gezelschapsspel. Berne beschrijft een uitwisseling waarin naast de zichtbare boodschap nog een andere betekenis meespeelt en die naar een herkenbare afloop voert. Zijn model kan helpen om een gesprek te onderzoeken. Het is geen bewijs dat achter iedere opmerking een verborgen strategie schuilt.

Ouder, Volwassene en Kind

Een basis van de transactionele analyse is het onderscheid tussen drie egotoestanden: Ouder, Volwassene en Kind. Het gaat om samenhangende manieren van denken, voelen en handelen. De namen verwijzen niet rechtstreeks naar iemands leeftijd of positie binnen een gezin.

De Ouder omvat overgenomen houdingen en boodschappen, bijvoorbeeld zorgzame of normerende reacties. De Volwassene richt zich op het verwerken van informatie in de huidige situatie. Het Kind verwijst naar ervaringen en reactiepatronen uit de kindertijd, waaronder spontaniteit, maar ook aanpassing of verzet.

Deze begrippen beschrijven geen drie afzonderlijke personen in je hoofd. Evenmin betekent Kind automatisch onverantwoordelijk of Ouder automatisch verstandig. Wie het model gebruikt, kijkt naar een concrete uitwisseling en de reactie die daarop volgt. Een etiket op iemand plakken zegt minder dan nauwkeurig beschrijven wat er gebeurt.

Waarom een gesprek kan vastlopen

Stel dat een collega vraagt wanneer een document klaar is. Een feitelijk antwoord kan het gesprek eenvoudig voortzetten. Maar wanneer het antwoord luidt dat de ander altijd controle wil houden, verschuift de aandacht naar de onderlinge verhouding. Misschien bestaat daar inderdaad spanning; misschien is de vraag verkeerd opgevat.

Dit voorbeeld laat zien waarom context belangrijk is. Dezelfde woorden kunnen in verschillende relaties een andere betekenis krijgen. Toon, eerdere afspraken en machtsverhoudingen spelen mee. Eén losse zin is onvoldoende om een volledig patroon vast te stellen.

Een praktische eerste stap is daarom teruggaan naar de vraag. Wat wordt er concreet gevraagd? Welke afspraak bestaat er? Wat heb ik nodig om te antwoorden? Daarmee geef je beide gesprekspartners gelegenheid om een misverstand te herstellen zonder onmiddellijk schuld toe te wijzen.

Erkenning is niet hetzelfde als een prijs

Binnen de transactionele analyse gebruikt men het begrip stroke voor een eenheid van erkenning. Dat kan een begroeting, aandacht of een andere verbale of non-verbale reactie zijn. Het begrip is dus breder dan een beloning die iemand aan het einde van een spel wint.

Berne verbindt terugkerende patronen onder meer met de behoefte aan contact en herkenning. Die gedachte vraagt om nuance: schadelijke aandacht is niet simpelweg beter dan helemaal geen aandacht, en mensen hoeven onveilig contact niet te verdragen om verbinding te behouden.

Voor dagelijks gebruik kun je vooral kijken of behoeften rechtstreeks worden uitgesproken. Zegt iemand dat hij advies wil, of zoekt hij eigenlijk een luisterend oor? Dat kun je vragen. Je hoeft het antwoord niet uit een theorie af te leiden.

Onderzoek het patroon zonder gedachten te lezen

Een bekend voorbeeld uit het boek is een patroon waarin iemand eigen beperkingen steeds aan een ander toeschrijft. Dat kan aanleiding zijn om verantwoordelijkheid te onderzoeken. Het rechtvaardigt niet de conclusie dat iedere belemmering ingebeeld is of dat iemand zelf verantwoordelijk is voor controlerend gedrag van een partner.

Begin met waarneembare gebeurtenissen. Welke afspraak kwam niet tot stand? Welke woorden werden gebruikt? Wat gebeurde daarna? Houd vermoedens over motieven apart van feiten. Zo blijft ruimte bestaan voor een andere verklaring, zoals onduidelijke verwachtingen, tijdgebrek of een werkelijk machtsverschil.

Kijk vervolgens naar je eigen mogelijke bijdrage zonder alle verantwoordelijkheid over te nemen. Misschien kun je een verzoek concreter maken, een grens aangeven of stoppen met ongevraagd oplossingen aandragen. Je kunt een ander echter niet dwingen om eerlijker of respectvoller te communiceren.

Gebruik het boek als aanleiding tot gesprek

Games People Play verscheen in 1964. Lees de voorbeelden daarom ook in hun historische context; taal en opvattingen over relaties zijn sindsdien veranderd. De transactionele analyse is bovendien verder ontwikkeld dan deze ene bekende publicatie.

De bruikbaarste vraag na het lezen is niet welk spel iedereen om je heen speelt. Vraag liever welk terugkerend gesprek je duidelijker wilt voeren. Benoem je behoefte, controleer wat de ander bedoelt en maak een concrete afspraak. Bij ernstige of aanhoudende relationele problemen kan professionele ondersteuning nodig zijn. Een boek biedt begrippen om na te denken, maar kent jouw situatie niet.

Al tien jaar verzorgt Online Solutions Group BV het onderhoud en de verdere ontwikkeling van CompanyGids. Eigenaar Sergej Dergatsjev bouwt daarmee verder aan de bedrijvengids. Voor zakelijke contacten vindt u reclamebureaus op CompanyGids. Bekijk ook de diensten van OSG op het gebied van digitale ondersteuning: contentmarketing.